– ەلىمىزدىڭ باس قالاسىن اۋىستىرۋ تاريحي-ساياسي شەشىم جانە عاسىرلىق جوبا ەكەنى بەلگىلى. وسىنداي ماڭىزدى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان ازامات رەتىندە اڭگىمەنى سول ءبىر تاريحي شارانىڭ قالاي جۇزەگە اسقانىنان باستاساڭىز...
– ەلباسى ەلىمىزدىڭ استاناسىن ارقاعا كوشىرۋ تۋرالى يدەياسىن ەڭ العاش 1994 جىلى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا جاريالاعانى بەلگىلى. مەن سول ۋاقىتتا دەپۋتاتتاردىڭ كوبى بۇل ۇسىنىسقا نەمقۇرايلى قاراپ, ماڭىز بەرە قويماعانىن بىلەمىن. جوعارعى كەڭەس قابىرعاسىندا استانانى كوشىرۋگە بايلانىستى قىزۋ تالاس-تارتىستار ءجۇرىپ جاتتى. حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كوپشىلىگى اتالعان ۇسىنىسقا ۋاقىت تەزىندەگى ماسەلە رەتىندە قارادى.
ارينە سول جىلدار ۋاقىتتىڭ ءبىر قىسىلتاياڭ شاعى ەدى. مەملەكەتتىڭ الدىندا حالىققا زەينەتاقى, جاردەماقىنى ۋاقتىلى تولەۋ ماسەلەسى تۇردى. تۇتىنۋشىلارعا جارىق, جىلۋ مەن كوگىلدىر وتىندى ۇزدىكسىز جەتكىزۋ دە قيىندىق تۋدىرىپ جاتتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, سول جىلدارى ەلەكتر جارىعى تەك ۋاقىتپەن بەرىلەتىن. وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارى ءبىر جۇيەدەن شىعىپ, جاڭا مەملەكەت قۇرۋعا بەت العان ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دە تىعىرىققا تىرەدى. الايدا وسى پروبلەمالارعا قاراماستان ەلىمىزدىڭ جاڭا استاناسىن بەلگىلەپ, كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس قولداۋ تاۋىپ, تاريحي شەشىم قابىلداندى.
العاشقىدا ەلىمىزدىڭ استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ جۇمىستارى سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نىعمەتجان ەسەنعارينگە جۇكتەلدى. ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا الماتىدا سەنبى سايىن باس قوسىپ, ءتيىستى قۇجاتتار قاتتالىپ جاتاتىن.
مەن ول كەزدەرى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي جانە اۋماقتاردا قۇرىلىس سالۋ ءمينيسترى اسقار ق ۇلىباەۆتىڭ ورىنباسارى ەدىم. ال استانانى كوشىرۋ جونىندەگى جۇمىستار بۇدان سوڭ بۇگىندە باقيلىق بولعان نيكولاي ماكيەۆسكيگە جۇكتەلدى. ءدال وسى ۋاقىتتا كوميسسيا جۇمىسى جاندانىپ, جۇكتەمە ۇلعايا ءتۇستى. سونىڭ وزىندە ءىستىڭ قارقىنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي, جاۋاپتى جۇمىس ماعان تاپسىرىلدى.
جالپى, اقمولا قالاسىن استانا جاساۋ جوباسىنا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى باسشىلىق ەتتى. ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا ەلباسىنىڭ جەكە شتابىنا اينالىپ كەتتى. كوميسسيا قۇرامىندا بارلىق ۋاكىلەتتى مينيسترلىكتەردىڭ وكىلدەرى تىنباستان ەڭبەكتەندى.
– ءسىز كوميسسيا توراعاسى رەتىندە مينيستر لاۋازىمىندا بولدىڭىز با؟ ەلباسىنىڭ سىزدەرگە قويعان تالابى قانداي بولدى؟
– ءيا, مەن مينيستر لاۋازىمىن الىپ, ۇكىمەت قۇرامىندا بولدىم. ماعان دەيىن بۇل جۇمىستار ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارلارىنىڭ دەڭگەيىندە اتقارىلىپ كەلگەن ەدى. استانا اقمولاعا كوشىرىلگەنشە كوميسسيا مۇشەلەرى دامىل تاپقان جوق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءاردايىم ءوز تاپسىرمالارىنىڭ ۋاقىتىلى جانە ساپالى ورىندالۋىن تالاپ ەتىپ وتىردى. مەن مەملەكەت باسشىسىمەن ەرتەرەكتەن تانىس بولعاندىقتان, ەلباسىنىڭ تالاپتارىن تەرەڭ تۇيسىنەتىنمىن.
ءوزىم كوميسسيا باسشىلىعىن قولعا العان ساتتە جۇمىستىڭ اۋقىمى مەن مەرزىمى ناقتىلاندى. ءسويتىپ الدىمەن اقمولاعا العاشقى كەزەكتە كوشىرىلەتىن مينيسترلىكتەر مەن ولاردىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن بەلگىلەدىك. بىزگە قويىلعان تالاپ بويىنشا مامانداردى اقمولا وڭىرىندە جاساقتاۋعا مۇمكىندىگى بار ورتالىق اتقارۋ ورگاندارىنىڭ الماتىداعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ 20-40 پايىزىن عانا كوشىرۋ قاجەت بولدى. ونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەتكە قىزمەتكەرلەردىڭ 40 پايىزىنا دەيىن كوشىرۋگە مۇمكىندىك بەرىلسە, مينيسترلىكتەر ماماندارىنىڭ 20 پايىزىن عانا جاڭا استاناعا اپارا الدى. ولارعا قالعان قاجەتتى مامانداردى اقمولا وڭىرىنەن قابىلداۋ مىندەتى قويىلدى. ال دەپۋتاتتار 100 پايىز كوشۋى ءتيىس بولاتىن.
مىنە, وسى ءتىزىم پىسىقتالا كەلە, العاشقى كوشكە 3600 ادام ەنگىزىلدى. ەندى ولار ورنالاساتىن كەڭسە مەن تۇرعىن ءۇي قايدا؟ وسى ارادا مامانداردىڭ بىرقاتارىن تۇراقتى تۇردە كوشىرۋ, بىرقاتارىن ۋاقىتشا كوشىرۋ تۋرالى مامىلەگە كەلدىك. سول كەزدە اقمولادا باس-اياعى 1600 پاتەر بوس تۇرعان ەدى. سوندىقتان ءۇش بولمەلى پاتەرگە ءۇش وتباسىدان ورنالاستىرعان كەزىمىز بولدى. بىراق الماتىدان كەلگەن مامانداردىڭ كوپشىلىگى وتباسىلارىن الماتىدا قالدىرا تۇرعان ەدى. ال دەپۋتاتتار قوناقۇيلەرگە ورنالاستىرىلدى. سايىپ كەلگەندە, ۋاقىت پەن قاراجات تاپشىلىعى كەزىندە وسىلاي لاجدادىق. ارينە بۇل كەزدە تۇرعىن ۇيلەر ۇزدىكسىز سالىنىپ جاتتى.
– اقمولا ول كەزدە قاتارداعى وبلىس ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. ارينە تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ ايماقتىق ورتالىعى بولعانىن دا بىلەمىز. الايدا استاناعا ساي ينفراقۇرىلىمدىق, ينجەنەرلىك جۇيەلەرى بولماعان شىعار؟
– ءيا, توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا اقمولانىڭ جاعدايى قاتارداعى وبلىس ورتالىقتارىمەن بىردەي بولدى. سول ۋاقىتتا كولەمى شىمكەنت, پاۆلودار, جامبىل, سەمەي قالالارىنىڭ دەڭگەيىمەن شامالاس بولاتىن. سوندىقتان العاشقى كوشكە ىلەسكەن 3600 ادام اقمولاعا اسا اۋىرتپالىق تۇسىرە قويعان جوق. الدىمەن ولار ءۇشىن ۋاقىتشا كەڭسەلەر ازىرلەندى, ۋاقىت وتە بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا ارنايى دەربەس عيماراتتار سالىندى. دەگەنمەن ۇلى قۇرىلىس ءۇش-ءتورت جىلعا سوزىلدى.
ال قالانىڭ ينجەنەرلىك جۇيەسىن سول كەزدەگى بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنا ءتان قيىنشىلىقتار اينالىپ وتكەن جوق. اتاپ ايتقاندا, جىلۋ جۇيەلەرى كونەرىپ, سۋ قۇبىرلارى توزىپ, ەلەكتر سىمدارى ءۇزىلۋدىڭ الدىندا تۇر ەدى.
اقمولا ءۇشىن قالانى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ باستى قيىندىققا اينالدى. قالادا جاز مەزگىلىندە ىستىق سۋ بولمادى. ويتكەنى جىلۋ جۇيەسى جاز بويى جوندەلەتىن. تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتار قالاداعى ەكى جىلۋ تاراتۋ ورتالىعىنان جىلىتىلدى. بىراق ارقانىڭ ايازىندا سول جىلۋدىڭ ءوزى ماردىمسىز ەدى. حالىق ەسىك-تەرەزەلەرىن قىمتاپ, قالىڭ ماتەريالدارمەن قاپتاپ قوياتىن. سۋدىڭ ءوزى ءۇشىنشى قاباتتان جوعارىعا كوتەرىلمەدى. ونىڭ ۇستىنە ىستىق سۋدىڭ زاردابى وتكەن تۇرعىندار جىلۋ باتارەيالارىنا شۇمەك ورناتىپ, ىستىق سۋدى تىكەلەي جىلۋ جۇيەسىنەن الاتىن. مىسالى جىلۋ جۇيەسىندە بولۋى ءتيىس 20 مىڭ تەكشە مەتر سۋ ءبىر تاۋلىك ىشىندە جوق بولاتىن. ال جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى جۇيەگە قۇيىلاتىن سۋدى تازارتىپ, قىزدىرعانشا كوپ ۋاقىت كەتەدى.
مىنە, قازىرگى استانالىقتار وسى قيىندىقتاردىڭ ءبىرىن دە كورگەن جوق. استانا ءىس جۇزىندە وسىلاي باستالعان. قازىر قالا بەس ەسە ۇلكەيگەنىمەن, كوممۋنالدىق سالا جانداندى, ينجەنەرلىك جۇيەلەر بارىنشا جاڭارتىلۋدا.
– استانا اۋىستىرۋ ۇدەرىسى الەمدە ءجيى بولماسا دا, ءبىراز ەلدەردىڭ ەلوردالارىن اۋىستىرعانىن تاريحتان بىلەمىز. الايدا ءالى بۋىنى بەكي قويماعان جاس مەملەكەت ءۇشىن مۇنداي ءىستىڭ اۋىرتپالىعى ەرەكشە بولاتىنى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. وسى ورايدا باسقا مەملەكەتتەرمەن تاجىريبە الماسۋعا ۋاقىت بولدى ما؟
– جاڭادان قالا تۇرعىزۋ, اۋقىمدى قۇرىلىس جۇرگىزۋ ءبىز ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى سىناق بولدى. ءيا, رەسەي, اقش, تۇركيا مەن قىتاي مەملەكەتتەرى استانالارىن بىرنەشە مارتە اۋىستىردى. بىراق تاريحي بەتبۇرىستى ساتتە ءبىز كۇشىمىزگە سەندىك. الماتىنىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىك العان تۇستا استانا مارتەبەسىنە لايىقتى وتىز تالاپتىڭ كوبىنە سايكەس كەلمەيتىنى بەلگىلى بولدى. ەلباسى بۇل جونىندە ءاردايىم ايتىپ كەلەدى.
وسى اششى تەردىڭ كەرمەك ءدامى قازىر ءتىل ۇيىرەدى. مەن ءۇشىن استانامىزداعى ءاربىر تۇرعىن ءۇي, اكىمشىلىك عيمارات ەرەكشە ىستىق. قولىمىزداعى بەس ساۋساقتى قالاي ءبولىپ-جارمايتىن بولساق, مەن ءۇشىن دە استانانىڭ ءاربىر بۇرىشى قادىرلى.
ال وزگە مەملەكەتتەرمەن تاجىريبە الماسۋعا, ولاردىڭ وڭدى ىستەرىن بارىپ كورۋگە ءبىزدىڭ مۇرشامىز بولعان جوق. بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ بولعانىمەن, قازىر گۇل جايناعان استانامىز ەلدىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن اعىلعان جۇرت بولاشاعىن استانامەن بايلانىستىرادى.
– قازىر قۇرىلىستىڭ قارقىنى وزگەرىپ, ءبىر جىل ىشىندە تۇتاس كوشەلەر پايدا بولىپ جاتىر. وعان قوسا, قۇرىلىسقا جاڭا تەحنولوگيالار قولدانىلۋدا. ءسىز كانىگى قۇرىلىسشى, استانا قۇرىلىسىنىڭ باستاۋىندا بولعان مامان رەتىندە بۇل ۇدەرىستى قالاي باعالايسىز؟
– قازىر ەلىمىز كوپتەگەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوزى شىعارىپ جاتىر. جۇمىس كۇشى دە, قاراجات تا جەتكىلىكتى. العاشقى كەزدە قۇرىلىسقا اينالدىرعان بەس ميلليون دوللار قاراجات ءبولۋدى ەلباسىنىڭ ءوزى تىكەلەي شەشەتىن. قازىر بۇل قارجىنى مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارى دا بولە سالادى. ەڭ باستىسى, قۇرىلىس سالاسىندا مول تاجىريبە جيناقتالدى. استانا الەمدەگى وزىق تەحنولوگيالار مەن جاڭاشىل ۇردىستەردى بويىنا ءسىڭىرىپ, كۇننەن-كۇنگە قۇلپىرىپ كەلەدى. ەندى استانالىقتار قالانىڭ ءاربىر ىسىنە بەلسەنە ارالاسىپ, قولىنان كەلگەنشە قىزمەت قىلۋى كەرەك. قالا دا ءتىرى اعزا – كۇتىمدى قالايدى, سالعىرتتىقتى جانى سۇيمەيدى.
كوپشىلىك استانامىزدىڭ وڭمەنىڭنەن وتەتىن وكپەك جەلى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايدى. بىراق قازىرگى اۆتوكولىكتەردىڭ سانى مەن قورشاعان ورتاعا تاستالاتىن زياندى قالدىقتاردىڭ زالالىنان وسى جەل قۇتقارىپ تۇرعانىن ۇمىتپاۋ كەرەك. وسى جەل بولماسا, استانا الماتى ءتارىزدى زياندى قالدىقتاردان تۇنشىعار ەدى. قازىر حالىق تا ۇيرەنە باستادى, كليمات تا بۇرىنعىدان جىلىنىپ كەلەدى. قىسقاسى, گۇلدەنگەن استانانىڭ كەمەلدەنگەن ۋاقىتىنىڭ كۋاگەرلەرى – ناعىز باقىتتى جاندار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
